બ્રેક મારતાં જ વીજળી કેવી રીતે બને છે?
વંદે ભારત એક્સપ્રેસ તેની ઝડપ અને આધુનિક સુવિધાઓ માટે જાણીતી છે, પરંતુ તેની રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ સિસ્ટમ પણ ટેકનોલોજીની દૃષ્ટિએ ખાસ છે. ટ્રેન ધીમી કે બંધ થતી વખતે ટ્રેક્શન મોટર જનરેટરની જેમ કામ કરી શકે છે અને ગતિ દરમિયાન રહેલી ઊર્જાના એક હિસ્સાને ફરી વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે. ભારતીય રેલવેના દસ્તાવેજોમાં વંદે ભારત માટે રિજનરેટિવ બ્રેકિંગનો ઉપયોગ ઊર્જા બચત માટે દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
30% સુધી વીજળીની બચત
વંદે ભારતના રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ અંગે રેલવેની સત્તાવાર માહિતી મુજબ 30% સુધી વીજળીની બચત થઈ શકે છે. વંદે ભારતની ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશનમાં પણ રિજનરેટિવ બ્રેકિંગનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાની જોગવાઈ છે અને રિજનરેટિવ બ્રેક તથા ફ્રિક્શન બ્રેક વચ્ચે સ્મૂથ રીતે કામ કરવાની વ્યવસ્થા રાખવામાં આવી છે.
બ્રેકિંગ વખતે ઊર્જા પાછી મળે છે
સામાન્ય રીતે ટ્રેન દોડતી હોય ત્યારે તેની પાસે ગતિજ ઊર્જા હોય છે. પરંપરાગત રીતે બ્રેક લગાવતાં આ ઊર્જાનો મોટો હિસ્સો ઘર્ષણના કારણે ગરમીમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. રિજનરેટિવ બ્રેકિંગમાં ટ્રેક્શન મોટર જનરેટરની જેમ કામ કરે છે અને બ્રેકિંગ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી વીજળીનો ઉપયોગ ફરી ટ્રેનની ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમમાં અથવા રેલવેના પાવર નેટવર્કમાં થઈ શકે છે.
ઇલેક્ટ્રો-ન્યુમેટિક બ્રેકિંગ પણ મહત્વનું
વંદે ભારતની બ્રેકિંગ વ્યવસ્થામાં ઇલેક્ટ્રો-ન્યુમેટિક બ્રેકિંગ અને ડિસ્ક બ્રેકિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ થાય છે. રેલવેની સ્પેસિફિકેશન મુજબ રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ ઉપલબ્ધ હોય ત્યાં તેનો ઉપયોગ ફ્રિક્શન બ્રેક સાથે સંકલિત રીતે કરવામાં આવે છે. રિજનરેટિવ બ્રેકિંગ ઉપલબ્ધ ન હોય તો ફ્રિક્શન બ્રેકિંગ જરૂરી બ્રેકિંગ કામગીરી જાળવી રાખે છે.
ઇમરજન્સીમાં શું થાય છે?
ઇમરજન્સી બ્રેકિંગ વખતે માત્ર રિજનરેટિવ બ્રેક પર આધાર રાખવામાં આવતો નથી. રેલવેની વંદે ભારત ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન મુજબ ઇમરજન્સી બ્રેક ફ્રિક્શન બ્રેક સિસ્ટમથી લાગુ થાય છે અને 160 કિમી પ્રતિ કલાકથી શૂન્ય સુધી ટ્રેનને રોકવા માટે નિર્ધારિત ઇમરજન્સી બ્રેકિંગ ડિસ્ટન્સ હાંસલ કરવાની જોગવાઈ છે. વ્હીલ-સ્લિપ પ્રોટેક્શન અને અલગ ઇમરજન્સી બ્રેક પુશ-બટન જેવી વ્યવસ્થાઓ પણ આપવામાં આવી છે.
EBD ટ્રાયલ અંગે મહત્વની વાત
ઓગસ્ટ 2026માં વંદે ભારત આધારિત દેશની પ્રથમ ફ્રેટ EMUના ઇમરજન્સી બ્રેકિંગ ડિસ્ટન્સ એટલે કે EBDના પરીક્ષણની માહિતી સામે આવી હતી. રાજસ્થાનના કોટા ડિવિઝનમાં સૂકી અને ભીની બંને સ્થિતિમાં બ્રેકિંગ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પરીક્ષણને સામાન્ય પેસેન્જર વંદે ભારતની નવી બ્રેકિંગ સુવિધા તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી.
ગ્રીન ટેક્નોલોજી તરફ મોટું પગલું
વંદે ભારતની આ ટેકનોલોજીનો મુખ્ય ફાયદો માત્ર ટ્રેનને ઝડપથી અને નિયંત્રિત રીતે ધીમી કરવાની ક્ષમતા નથી. બ્રેકિંગ દરમિયાન ઊર્જાનો પુનઃઉપયોગ કરીને રેલવેની કુલ વીજળીની જરૂરિયાત ઘટાડવામાં પણ મદદ મળે છે. આ કારણે રિજનરેટિવ બ્રેકિંગને ભારતીય રેલવેની ઊર્જા કાર્યક્ષમતા વધારતી મહત્વપૂર્ણ ટેકનોલોજી તરીકે જોવામાં આવે છે.