એક સવાલથી શરૂ થઈ મોટી લડત
રાજસ્થાનના એક નાના ગામમાં મજૂરોની મજૂરી અને સરકારી કામોના હિસાબને લઈને ઉઠેલો એક સામાન્ય સવાલ આગળ જતા સમગ્ર દેશમાં માહિતી મેળવવાના અધિકારની ચળવળનું મહત્વનું પ્રકરણ બન્યો. દેવડુંગરી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સરકારી રેકોર્ડમાં શું લખાયું છે અને જમીન પર ખરેખર શું થયું છે તે જાણવા માટે લોકો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા સવાલોએ જન સુનાવણીની પ્રક્રિયાને જન્મ આપ્યો અને આ લાંબી ચળવળે અંતે 2005ના RTI Act સુધીનો માર્ગ બનાવ્યો.
કાગળ પરનો હિસાબ અને જમીનની હકીકત
મજૂરોને સરકારી રાહત અને વિકાસના કામોમાં કરેલી મહેનતની મજૂરી મળતી હતી. પરંતુ કામદારોને સરકારી રેકોર્ડમાં તેમના નામે કેટલી મજૂરી દર્શાવવામાં આવી છે, કયા કામ માટે કેટલો ખર્ચ બતાવવામાં આવ્યો છે અને કામ ખરેખર થયું છે કે નહીં તેની માહિતી સરળતાથી ઉપલબ્ધ નહોતી. આ સવાલને લઈને મજૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન એટલે કે MKSS સાથે જોડાયેલા લોકોએ સરકારી રેકોર્ડ જાહેર કરવાની માંગ આગળ ધપાવી.
1994ની જન સુનાવણી બની મોટો વળાંક
આ ચળવળમાં કોટ કિરાણા ગામમાં 2 ડિસેમ્બર 1994ના રોજ પ્રથમ જન સુનાવણી યોજાઈ હતી. સરકારી રેકોર્ડમાં દર્શાવાયેલા મસ્ટર રોલ અને વિકાસ કામોના હિસાબ લોકોની સામે વાંચવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ ગામલોકોએ પોતાના અનુભવના આધારે રેકોર્ડમાં દર્શાવેલી માહિતી સામે હકીકત રજૂ કરી. નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનના પ્રકાશનમાં પણ આ જન સુનાવણીને RTI ચળવળના મહત્વના પ્રારંભિક તબક્કા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.
સવાલ ગામથી બહાર નીકળ્યો
જન સુનાવણીઓ દરમિયાન લોકોનો મૂળ સવાલ હતો કે જો પૈસા જનતાના છે તો તેનો હિસાબ પણ જનતાને કેમ ન દેખાય? આ વિચાર માત્ર એક ગામ કે એક વિસ્તાર પૂરતો રહ્યો નહીં. સરકારી રેકોર્ડ સુધી લોકોની પહોંચ અને પારદર્શિતાની માંગ સાથેની ચળવળ આગળ વધતી ગઈ. MKSSની ચળવળમાં જન સુનાવણી, સરકારી રેકોર્ડની તપાસ અને લોકોની સીધી ભાગીદારી મહત્વના સાધન બન્યા.
2005માં આવ્યો RTI Act
લાંબી ચળવળ અને વિવિધ સ્તરે માહિતીના અધિકાર માટેની માંગ બાદ સંસદે Right to Information Act, 2005 પસાર કર્યો. લોકસભામાં આ કાયદો 11 મે 2005 અને રાજ્યસભામાં 12 મે 2005ના રોજ પસાર થયો હતો. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી 15 જૂન 2005ના રોજ મળી અને કાયદો સંપૂર્ણ રીતે 12 ઓક્ટોબર 2005થી અમલમાં આવ્યો.
આજે RTIથી શું મેળવી શકાય?
RTI Actનો હેતુ જાહેર સત્તા પાસે રહેલી માહિતી સુધી નાગરિકોની પહોંચ સુનિશ્ચિત કરીને પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધારવાનો છે. કાયદા હેઠળ નાગરિકો સરકારી રેકોર્ડની તપાસ કરી શકે છે અને દસ્તાવેજોની નકલ સહિતની માહિતી માંગી શકે છે, જોકે કાયદામાં કેટલીક માહિતી માટે છૂટછાટ પણ આપવામાં આવી છે. સામાન્ય રીતે RTI અરજીનો જવાબ 30 દિવસની અંદર આપવાનો હોય છે, જ્યારે જીવન અથવા સ્વતંત્રતા સાથે સંબંધિત માહિતી માટે 48 કલાકની જોગવાઈ છે.
એક સવાલથી શરૂ થયેલી સફર
RTIની કહાની એ બતાવે છે કે કોઈ કાયદો માત્ર સંસદની ચર્ચાથી જ અસ્તિત્વમાં આવતો નથી. ઘણી વખત લોકોની રોજિંદી સમસ્યા, સતત ઉઠતો સવાલ અને લાંબી જાહેર ચળવળ પણ કાયદાકીય પરિવર્તન તરફ દોરી શકે છે. દેવડુંગરી અને કોટ કિરાણાની જન સુનાવણીઓથી આગળ વધેલી આ ચળવળે ભારતમાં સરકારી માહિતી સુધી નાગરિકોની પહોંચ માટેની વ્યવસ્થાના નિર્માણમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.