UPI ચાર્જ પર રાજકીય ઘમાસાણ
UPIના નવા MDR નિયમને લઈને રાજકીય વિવાદ તેજ થયો છે. 15 ઓક્ટોબર 2026થી ₹2,000થી વધુના પાત્ર Person-to-Merchant UPI વ્યવહારો પર 0.4% Merchant Discount Rate લાગુ થવાનો છે. આ નિર્ણયને લઈને લોકસભામાં વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પર આકરો પ્રહાર કર્યો છે અને નવા ચાર્જને પાછો ખેંચવાની માંગ કરી છે.
‘ટ્રમ્પ સામે ઝૂકવાનું બંધ કરો’
રાહુલ ગાંધીએ પોતાના નિવેદનમાં આરોપ લગાવ્યો કે કેન્દ્ર સરકારનો નિર્ણય અમેરિકન પેમેન્ટ કંપનીઓના દબાણ સાથે જોડાયેલો છે. તેમણે વડાપ્રધાન મોદી પર અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સામે ઝૂકવાનો આરોપ લગાવતા UPI પરનો “ટેક્સ” પાછો ખેંચવાની માંગ કરી. આ અમેરિકી દબાણ અંગેનો દાવો કોંગ્રેસનો આરોપ છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે વિદેશી દબાણની વાતને ફગાવી છે.
5% ટ્રાન્ઝેક્શન, 65% વેલ્યુનો દાવો
રાહુલ ગાંધીએ દાવો કર્યો છે કે ₹2,000થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન સંખ્યાની દૃષ્ટિએ આશરે 5% છે, પરંતુ UPIની કુલ ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુમાં તેમનો હિસ્સો લગભગ 65% છે. તેમનો તર્ક છે કે વેપારીઓ પર લાગતો MDR ભવિષ્યમાં માલસામાન અને સેવાઓની કિંમતો મારફતે ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શકે છે. આ બાબત અંગે સરકારનું વલણ એ છે કે MDR વેપારી પાસેથી વસૂલાશે અને તેને ગ્રાહક પર ટ્રાન્સફર ન કરવો જોઈએ.
UPI ચાર્જ પાછળ સરકારનું શું કારણ?
UPIના નાણાકીય મોડલ અંગે ઓગસ્ટમાં સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ પણ ચર્ચા કરી હતી. સમિતિના અહેવાલ મુજબ UPI ઇકોસિસ્ટમનો વાર્ષિક ઓપરેશનલ ખર્ચ અંદાજે ₹20,700 કરોડ હોવાનો ઉદ્યોગનો અંદાજ છે, જ્યારે FY2026-27 માટે સરકારની ફાળવણી ₹2,000 કરોડ છે. નાણાં મંત્રાલયે UPIને લાંબા ગાળે ટકાઉ બનાવવા માટે ચોક્કસ હાઈ-વેલ્યુ ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR અથવા તબક્કાવાર ઇન્સેન્ટિવ મોડલ જેવા વિકલ્પો પર વિચાર કર્યો હતો.
RBI અને બેન્કોના નફાના આંકડા પણ ચર્ચામાં
UPI ચાર્જના વિરોધમાં રજૂ થતા આંકડાઓમાં RBIનો FY2025-26નો ₹2.87 લાખ કરોડનો સરપ્લસ ટ્રાન્સફર અને લિસ્ટેડ બેન્કોનો FY2025-26નો ₹4.11 લાખ કરોડનો સંયુક્ત નફો પણ સામેલ છે. જોકે આ આંકડાઓનો ઉપયોગ UPIનો ખર્ચ સરકાર કેવી રીતે ઉઠાવી શકે તે અંગેની રાજકીય ચર્ચામાં થઈ રહ્યો છે; તે પોતે UPIની સંપૂર્ણ નાણાકીય જરૂરિયાત પૂરી કરી શકાય છે તે સાબિત કરતા નથી.
UPIના નવા નિયમમાં ખરેખર શું બદલાશે?
15 ઓક્ટોબરથી પાત્ર ₹2,000થી વધુના P2M UPI વ્યવહારો પર 0.4% MDR લાગુ થશે અને ₹75,000 કે તેથી વધુના વ્યવહારમાં મહત્તમ MDR ₹300 રહેશે. ₹2,000 સુધીના UPI પેમેન્ટ, P2P ટ્રાન્સફર અને કેટલાક અન્ય વ્યવહારો ફ્રી રહેશે. કેટલીક નિર્ધારિત કેટેગરીમાં અલગ ફ્લેટ MDR પણ રાખવામાં આવ્યો છે.