મંદિરોમાં નોનવેજનો ભોગ
સામાન્ય રીતે મંદિરોમાં ફળ, મીઠાઈ, પંજીરી કે અન્ય સાત્વિક પ્રસાદ ધરાવવામાં આવે છે. પરંતુ ભારતમાં કેટલીક એવી ધાર્મિક પરંપરાઓ પણ છે, જ્યાં દેવી-દેવતાઓને માંસાહારી ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ક્યાંક બકરાની બલિ બાદ માંસનો ભોગ ધરાવાય છે તો ક્યાંક માછલી કે મરઘાનો ભોગ અર્પણ કરવાની પરંપરા જોવા મળે છે.
કાલીઘાટની પરંપરા
કોલકાતાનું કાલીઘાટ કાલી મંદિર શક્તિ ઉપાસનાનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે. અહીં બકરાની બલિની પરંપરા સાથે માંસનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા પણ જોડાયેલી છે. બલિ બાદ તૈયાર કરવામાં આવતા ભોગને દેવીને અર્પણ કરવામાં આવે છે અને પરંપરા મુજબ તેનો પ્રસાદ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. જોકે, કેટલાક ભક્તો હવે બલિના સ્થાને પ્રતીકાત્મક અર્પણને પણ પસંદ કરે છે.
કામાખ્યામાં પશુબલિની માન્યતા
અસમના ગુવાહાટીનું કામાખ્યા મંદિર શક્તિપીઠ અને તાંત્રિક સાધનાના મહત્વના કેન્દ્ર તરીકે જાણીતું છે. અહીં પશુબલિની પરંપરા લાંબા સમયથી ચાલી આવી છે. વિવિધ ધાર્મિક પ્રસંગોએ બકરા સહિત કેટલાક પશુઓની બલિ આપવામાં આવે છે. આ પરંપરા સાથે માંસને દેવીને અર્પણ કરવાનો રિવાજ પણ જોડાયેલો છે. જોકે, જૂની નરબલિ જેવી પ્રથાઓ હવે બંધ થઈ ચૂકી છે.
તારાપીઠની તાંત્રિક પરંપરા
પશ્ચિમ બંગાળના બીરભૂમ જિલ્લામાં આવેલું તારાપીઠ મંદિર મા તારાની ઉપાસના અને તાંત્રિક પરંપરા માટે જાણીતું છે. અહીં પણ બકરાની બલિની પરંપરા જોવા મળે છે. બલિ બાદ માંસને દેવીને અર્પણ કરવામાં આવે છે. મંદિરનું ધાર્મિક મહત્વ માત્ર પૂજા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ અહીં અન્નદાન અને અન્ય ધાર્મિક સેવાઓની પરંપરા પણ છે.
કેરળમાં ચિકનનો ભોગ
નોનવેજ ભોગની પરંપરા માત્ર બંગાળ અને અસમ પૂરતી સીમિત નથી. ઉત્તર કેરળના એક ભદ્રકાલી મંદિરમાં પણ માંસાહારી ભોગ સાથે જોડાયેલી વિશિષ્ટ પરંપરા હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. અગાઉ અહીં પશુબલિની પરંપરા હતી, પરંતુ કાયદાકીય પ્રતિબંધ બાદ પરંપરામાં ફેરફાર થયો અને મંદિરમાં ચિકનનો ભોગ ધરાવાય છે.
પરંપરા પાછળની માન્યતા શું?
આવી પરંપરાઓને માત્ર ખાણીપીણીના દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે તેના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક સંદર્ભમાં સમજવી જરૂરી છે. શક્તિ ઉપાસના અને કેટલીક તાંત્રિક પરંપરાઓમાં બલિ તથા માંસાહારી ભોગને અલગ ધાર્મિક માન્યતાઓ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. દરેક મંદિરની પરંપરા અલગ છે અને તેને સ્થાનિક સંસ્કૃતિ તથા લાંબા સમયથી ચાલતી માન્યતાઓના સંદર્ભમાં જોવામાં આવે છે.
વિવાદ વચ્ચે ફરી ચર્ચામાં પરંપરા
દુર્ગા પૂજા પહેલાં નોનવેજને લઈને પશ્ચિમ બંગાળમાં શરૂ થયેલી ચર્ચા બાદ આ મંદિરોની પરંપરા ફરી ચર્ચામાં આવી છે. એક તરફ કેટલાક લોકો ધાર્મિક પરંપરાઓના સન્માનની વાત કરી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ નોનવેજ ભોગ અને પશુબલિને લઈને અલગ-અલગ મત છે. જોકે, આ પરંપરાઓનું અસ્તિત્વ ભારતની વિવિધ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓની વિવિધતાને પણ દર્શાવે છે.