UCC એટલે શું અને દેશમાં તેનો રસ્તો કેમ મુશ્કેલ?

ભારતમાં સમાન નાગરિક સંહિતા એટલે કે Uniform Civil Code (UCC) અંગે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ચર્ચા તેજ બની છે. બંધારણની કલમ 44 રાજ્યને તમામ નાગરિકો માટે સમાન નાગરિક સંહિતા તરફ આગળ વધવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે. UCCનો મૂળ વિચાર એ છે કે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, ઉત્તરાધિકાર અને કેટલીક અન્ય વ્યક્તિગત બાબતોમાં ધર્મ આધારિત અલગ-અલગ કાયદાની જગ્યાએ એક સમાન કાનૂની માળખું બનાવવામાં આવે. જોકે, ભારત જેવા ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને આદિવાસી વૈવિધ્ય ધરાવતા દેશમાં તેનો અમલ કાયદાકીય અને સામાજિક રીતે સરળ નથી.

UCCમાં કઈ બાબતો આવી શકે?

UCC હેઠળ મુખ્યત્વે લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, ઉત્તરાધિકાર, દત્તક અને લિવ-ઇન સંબંધો જેવી વ્યક્તિગત બાબતો માટે સમાન નિયમો બનાવવાનો પ્રયાસ થાય છે. જોકે, દરેક રાજ્યના કાયદામાં જોગવાઈઓ અલગ હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે ઉત્તરાખંડના UCCમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો માટે એકીકૃત પ્રક્રિયા બનાવવામાં આવી છે.

ઉત્તરાખંડ: UCC લાગુ કરનાર પ્રથમ રાજ્ય

27 જાન્યુઆરી 2025થી ઉત્તરાખંડમાં UCC અમલમાં આવ્યો અને રાજ્ય દેશનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું. અહીં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો સહિતની બાબતો માટે સમાન કાનૂની માળખું અમલમાં છે. લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણીની પણ વ્યવસ્થા છે. રાજ્યની સત્તાવાર UCC વેબસાઇટ પર લગ્ન, છૂટાછેડા, લિવ-ઇન અને ઉત્તરાધિકાર માટે ઓનલાઈન સેવાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે.

અહીં Scheduled Tribes (ST) અને બંધારણીય રીતે સુરક્ષિત કેટલાક પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા જૂથોને UCCમાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.

ગોવા: જૂની સામાન્ય નાગરિક કાયદાની વ્યવસ્થા

ગોવામાં પોર્ટુગીઝ સમયથી ચાલતી Portuguese Civil Code આધારિત સામાન્ય નાગરિક કાયદાની વ્યવસ્થા છે. આ કારણે ગોવાને રાષ્ટ્રીય UCC ચર્ચામાં ઘણીવાર એક અલગ મોડેલ તરીકે જોવામાં આવે છે. જોકે, ગોવાની વ્યવસ્થા ઉત્તરાખંડ કે ગુજરાતના નવા UCC કાયદા જેવી જ હોવી જરૂરી નથી.

ગુજરાત: બિલ પાસ, પરંતુ અમલની પ્રક્રિયા બાકી

ગુજરાતે 24 માર્ચ 2026ના રોજ Gujarat Uniform Civil Code Bill, 2026 વિધાનસભામાં બહુમતીથી પસાર કર્યું હતું. આ બિલમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, ઉત્તરાધિકાર અને લિવ-ઇન સંબંધો માટે સમાન કાનૂની માળખું પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવ્યું છે.

ગુજરાતના કાયદામાં ST અને બંધારણ હેઠળના કેટલાક પરંપરાગત અધિકારો ધરાવતા જૂથોને છૂટછાટ આપવામાં આવી છે. એટલે ગુજરાતમાં બિલ પસાર થઈ ગયું છે એ હકીકત છે, પરંતુ તેને સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં મૂકવા માટેની આગળની કાયદાકીય પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવી જરૂરી છે.

અસમ: UCC બિલ પાસ કરનારું પૂર્વોત્તરનું પ્રથમ રાજ્ય

મૂળ કૉપીમાં છૂટી ગયેલી મહત્વની બાબત એ છે કે અસમ વિધાનસભાએ 27 મે 2026ના રોજ UCC Bill, 2026 પસાર કર્યું છે. આ સાથે અસમ ઉત્તરપૂર્વનું પ્રથમ રાજ્ય બન્યું છે જેણે UCC બિલ પસાર કર્યું. બિલમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો અને લિવ-ઇન સંબંધો માટે સમાન માળખું, બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ અને લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી જેવી જોગવાઈઓ છે. ST સમુદાયને તેના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો છે.

મધ્યપ્રદેશ: બિલ પસાર, હવે મંજૂરીની રાહ

મધ્યપ્રદેશમાં પણ UCC અંગે હવે માત્ર ડ્રાફ્ટિંગની સ્થિતિ નથી. 21 જુલાઈ 2026ના રોજ મધ્યપ્રદેશ વિધાનસભાએ UCC Bill, 2026 પસાર કર્યું છે. બિલમાં બહુપત્નીત્વ પર પ્રતિબંધ, લગ્ન અને લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી તથા પુરુષ અને મહિલાને સમાન વારસાના અધિકાર જેવી જોગવાઈઓ છે. ST સમુદાયને તેના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યો છે.

હાલ બિલને આગળની મંજૂરીની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવાનું છે. એટલે મધ્યપ્રદેશમાં પણ UCC હજુ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યો નથી.

રાજસ્થાન: ડ્રાફ્ટથી વિધાનસભા તરફ

રાજસ્થાનમાં પણ UCC માટેની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે. રાજ્યની સત્તાવાર UCC વેબસાઇટ પર 5 ઓગસ્ટ 2026 સુધી નાગરિકો પાસેથી સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા હતા. હવે રાજ્ય સરકાર આગામી વિધાનસભા સત્રમાં UCC બિલ રજૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. ઉપલબ્ધ તાજા અહેવાલો અનુસાર રાજસ્થાનનું વિધાનસભા સત્ર 20 ઓગસ્ટ 2026થી શરૂ થવાનું છે અને UCC બિલ રજૂ કરવાની યોજના છે.

તો દેશભરમાં UCC લાગુ કરવામાં મુખ્ય અડચણો શું?

1. ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક વિવિધતા

ભારતમાં અલગ-અલગ ધર્મો અને સમુદાયોમાં લગ્ન, વારસો અને પરિવાર સંબંધિત અલગ પરંપરાઓ છે. તેથી એક સમાન કાયદો બનાવતી વખતે ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સમાન નાગરિક અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મોટો પડકાર છે.

2. આદિવાસી અને પરંપરાગત અધિકારો

ઉત્તરાખંડ, ગુજરાત, અસમ અને મધ્યપ્રદેશ જેવા કાયદાઓમાં પણ ST સમુદાય માટે છૂટછાટ જોવા મળે છે. કારણ કે ઘણા આદિવાસી સમુદાયોના પોતાના પરંપરાગત કાયદા અને રીતરિવાજ છે.

3. કાયદાકીય અને બંધારણીય પડકાર

UCCનો મુદ્દો માત્ર કાયદો બનાવવાનો નથી. Article 25 હેઠળ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને વ્યક્તિગત અધિકારો જેવા બંધારણીય પ્રશ્નો પણ જોડાયેલા છે. તેથી અલગ-અલગ જોગવાઈઓને કોર્ટમાં પડકારવામાં આવે તેવી શક્યતા રહે છે.

4. અમલીકરણનું મોટું માળખું

લાખો લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસાની બાબતો અને લિવ-ઇન સંબંધોની નોંધણી માટે ડિજિટલ પોર્ટલ, રજિસ્ટ્રાર, સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને સ્પષ્ટ નિયમો જરૂરી બને છે. ઉત્તરાખંડે આ માટે ઓનલાઈન UCC સેવાઓનું માળખું ઊભું કર્યું છે.

હાલ કયા રાજ્યમાં શું સ્થિતિ?

રાજ્યહાલની સ્થિતિઉત્તરાખંડUCC 27 જાન્યુઆરી 2025થી અમલમાંગોવાજૂની સામાન્ય નાગરિક કાયદાની વ્યવસ્થાગુજરાતUCC બિલ 24 માર્ચ 2026એ પસાર; આગળની મંજૂરી/અમલ પ્રક્રિયા બાકીઅસમUCC બિલ 27 મે 2026એ પસારમધ્યપ્રદેશUCC બિલ 21 જુલાઈ 2026એ પસાર; આગળની મંજૂરી બાકીરાજસ્થાનસૂચનોની પ્રક્રિયા પૂર્ણ; બિલ રજૂ કરવાની તૈયારી

આખરે સમજવાનું શું?

દેશભરમાં UCC લાગુ કરવાની પ્રક્રિયા હવે માત્ર રાજકીય ચર્ચા પૂરતી રહી નથી. ઉત્તરાખંડમાં તેનો અમલ થઈ ચૂક્યો છે, જ્યારે ગુજરાત, અસમ અને મધ્યપ્રદેશમાં વિધાનસભા સ્તરે મહત્વના પગલાં લેવાઈ ચૂક્યા છે. રાજસ્થાન પણ હવે કાયદાકીય પ્રક્રિયાની નજીક પહોંચી રહ્યું છે. જોકે, સમગ્ર દેશમાં એકસમાન UCC લાગુ કરવા માટે બંધારણીય, સામાજિક, ધાર્મિક અને વહીવટી પડકારો હજુ યથાવત છે.

અર્થાત્, “UCC આવી ગયું” અને “UCCનો બિલ પસાર થયો” — બંને વાતો એકસરખી નથી. બિલ પસાર થયા બાદ પણ જરૂરી મંજૂરી, નિયમો અને અમલીકરણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા પછી જ કાયદો વાસ્તવમાં લાગુ થઈ શકે છે.