જયશંકરે આપ્યું Food Crisisનું એલર્ટ

વિશ્વમાં યુદ્ધ, સપ્લાય ચેઇનમાં વિક્ષેપ, ખાતરની અછત અને બદલાતી હવામાન સ્થિતિ વચ્ચે ખાદ્ય સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. ન્યૂયોર્કમાં Asia Societyના કાર્યક્રમમાં વિદેશમંત્રી એસ. જયશંકરે આગામી મહિનાઓમાં “મોટા ખાદ્ય સંકટ”ની શક્યતા અંગે ચેતવણી આપી હતી. તેમણે ખાસ કરીને યુક્રેન અને ઈરાન-ગલ્ફ સંઘર્ષની અસર, ખાતરની અછત અને અનાજની હેરફેરમાં આવી રહેલા અવરોધનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. NDTV Profit

4F Crisis એટલે શું?

જયશંકરે વૈશ્વિક પડકારોને Food, Fuel, Fertiliser અને Finance એટલે કે 4F Crisis સાથે જોડ્યા છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે Global Southના દેશો પર આ ચારેય દિશામાં દબાણ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને યુદ્ધને કારણે ખાતર અને ઊર્જાના સપ્લાય પર અસર પડે તો ખેતીના ખર્ચથી લઈને અનાજના ઉત્પાદન અને કિંમતો સુધી તેની અસર પહોંચી શકે છે. The Indian Express

El Niño વધારશે મુશ્કેલી?

જયશંકરે આ સંકટની વચ્ચે Super El Niñoની સંભાવનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. જોકે અહીં એક મહત્વનો તથ્ય એ છે કે “Super El Niño” IMD અથવા WMO દ્વારા સત્તાવાર રીતે નિર્ધારિત અલગ કેટેગરી નથી. PIBના જણાવ્યા પ્રમાણે 2026માં El Niñoની સ્થિતિ વિકસવાની આગાહી હતી અને જુલાઈમાં તે મધ્યમ સ્તરે પહોંચી હતી. IMD મુજબ ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન El Niño વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.

ભારતના ખેતી ક્ષેત્ર માટે કેમ મહત્વનું?

El Niñoની અસર હવામાનના વિવિધ પાસાઓ પર થઈ શકે છે અને ભારતમાં વરસાદ તથા તાપમાનની પેટર્નમાં ફેરફાર જોવા મળી શકે છે. ખેતી માટે વરસાદનું પ્રમાણ અને સમય બંને મહત્વપૂર્ણ છે. જો વરસાદમાં અસમાનતા રહે અથવા રવિ સિઝન દરમિયાન ગરમી વધે તો ખાસ કરીને ઘઉં જેવા પાક પર દબાણ વધી શકે છે. સંશોધનોએ પણ ભારતમાં વધતા ગરમીના તણાવને ઘઉંના ઉત્પાદન માટે જોખમ સાથે જોડ્યો છે.

2026-27 માટે સરકારે ઘટાડ્યું Foodgrain Target

આ ચિંતા વચ્ચે ભારત સરકારે 2026-27 માટેનું Foodgrain Production Target ઘટાડીને 373.93 મિલિયન ટન કર્યું છે, જે અગાઉના વર્ષના અંદાજ કરતાં 2.63 મિલિયન ટન ઓછું છે. કૃષિમંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે આ ઘટાડાને પાણીની ઉપલબ્ધતા, જમીનની ભેજ અને ઓછા વરસાદ જેવી પરિસ્થિતિઓ સાથે જોડ્યો છે. જોકે સરકારે સાથે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ખરીફ ઉત્પાદન પર મોટો ઘટાડો થવાની અપેક્ષા નથી અને રવિ સિઝન માટે ખાતરની ઉપલબ્ધતા અંગે પણ સરકાર તૈયારી કરી રહી છે.

ખરીફ બાદ હવે રવિ પાક પર નજર

આ વર્ષે વરસાદની અસમાનતા અને El Niñoની અસરને કારણે ખેતી પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારે પણ El Niño, ચોમાસું, પાણીનો સંગ્રહ, ખાતર અને ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોની સતત સમીક્ષા કરી છે. જુલાઈમાં કૃષિ મંત્રાલયે સંવેદનશીલ જિલ્લાઓમાં ખેતીની સ્થિતિ અને ખાતરની ઉપલબ્ધતાની ખાસ સમીક્ષા કરી હતી.

ઘઉં માટે ગરમી કેમ ચિંતાજનક?

ઘઉં રવિ સિઝનનો મહત્વનો પાક છે અને તેના ફૂલ આવવાના તથા દાણા ભરાવાના તબક્કે વધતી ગરમી ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે. 2026ના એક અભ્યાસમાં પણ ભારતના મુખ્ય ઘઉં ઉત્પાદક વિસ્તારોમાં વધતી ગરમી અને ઘટતી શિયાળાની અવધિ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને પંજાબ, હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા વિસ્તારો માટે આ મુદ્દો મહત્વનો છે.

શું ભારતમાં ખરેખર અનાજની અછત થવાની છે?

હાલ ઉપલબ્ધ માહિતીના આધારે ભારતમાં અનાજની ગંભીર અછત નિશ્ચિત રીતે આવશે એવું કહેવું વહેલું છે. જયશંકરની ચેતવણી વૈશ્વિક ખાદ્ય સુરક્ષા અને આગામી મહિનાઓના જોખમો અંગે છે. બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકારે પણ 2026-27 માટે મોટું Foodgrain Production Target રાખ્યું છે અને રવિ સિઝન માટે તૈયારીઓ કરી રહી છે. તેથી હાલની સ્થિતિને ચેતવણી અને જોખમ તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે, નિશ્ચિત અનાજ સંકટ તરીકે નહીં.

દુનિયામાં Food Prices પર પણ દબાણ

વૈશ્વિક સ્તરે પણ ખાદ્ય કિંમતોમાં દબાણ જોવા મળ્યું છે. FAO અનુસાર સપ્ટેમ્બર 2026માં તેનો Food Price Index લગભગ ચાર વર્ષના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યો હતો. અનાજના ભાવમાં પણ વધારો નોંધાયો હતો અને Black Seaમાંથી અનાજની હેરફેરમાં વિક્ષેપ તથા El Niñoની ચિંતાએ બજાર પર અસર કરી હતી. જોકે FAOએ 2026ના વૈશ્વિક અનાજ ઉત્પાદનનો અંદાજ 2.979 અબજ ટન રાખ્યો છે, જે રેકોર્ડમાં બીજા ક્રમે રહેવાની શક્યતા છે.

હવે ભારત માટે આગળના મહિના મહત્વના

ભારત માટે આગામી મહિનાઓમાં ચોમાસાની અસર, જમીનમાં ભેજ, રવિ વાવેતર, તાપમાન, પાણીની ઉપલબ્ધતા અને વૈશ્વિક ખાતર તથા અનાજની સપ્લાય પર નજર મહત્વપૂર્ણ રહેશે. El Niñoની તીવ્રતા અને તેની વાસ્તવિક અસર સમય સાથે વધુ સ્પષ્ટ થશે. તેથી હાલનો મુખ્ય મુદ્દો અનાજની અછત આવી ગઈ છે કે નહીં એ નહીં, પરંતુ સંભવિત જોખમ સામે ભારત કેટલી તૈયારી રાખે છે તે છે.