તિરંગો માત્ર ખરીદવાનો નહીં, સન્માનપૂર્વક સાચવવાનો પણ છે

સ્વતંત્રતા દિવસ અને પ્રજાસત્તાક દિવસ જેવા રાષ્ટ્રીય પર્વો પર દેશભક્તિની ભાવનાથી લાખો લોકો રાષ્ટ્રધ્વજ ખરીદે છે અને પોતાના ઘર, શાળા કે સંસ્થામાં તિરંગો ફરકાવે છે. પરંતુ ઉજવણી પૂરી થયા બાદ આ જ તિરંગો ક્યાં જાય છે, તેની પણ એટલી જ જવાબદારી છે. ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા ગંદા થયેલા રાષ્ટ્રધ્વજને રસ્તા પર, જમીન પર કે સામાન્ય કચરામાં ફેંકવો ધ્વજની ગરિમાના વિરુદ્ધ છે. Flag Code of India, 2002માં આવા ધ્વજના સન્માનપૂર્ણ નિકાલ માટે જોગવાઈ છે.

રસ્તા પર પડેલો તિરંગો માત્ર કચરો નથી

ઘણી વખત રાષ્ટ્રીય પર્વની ઉજવણી બાદ કાગળ અથવા અન્ય સામગ્રીના નાના તિરંગા રસ્તા, બજાર કે કચરાના ઢગલામાં જોવા મળે છે. Flag Code મુજબ ખાસ કરીને કાગળના ધ્વજને કાર્યક્રમ બાદ જમીન પર ફેંકવો કે પગ નીચે આવવા દેવો નહીં અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેને ખાનગી રીતે, ધ્વજની ગરિમા જળવાય તેવી રીતે નિકાલ કરવો જોઈએ.

તિરંગો ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય તો શું કરવું?

જો રાષ્ટ્રધ્વજ ગંદો, ફાટેલો અથવા ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય તો તેને ફરીથી પ્રદર્શિત કરવો નહીં. Flag Code મુજબ આવા ધ્વજને આખેઆખો, ખાનગી રીતે નષ્ટ કરવો જોઈએ. કોડમાં ખાસ કરીને સળગાવીને અથવા ધ્વજની ગરિમા સાથે સુસંગત અન્ય પદ્ધતિથી નષ્ટ કરવાની જોગવાઈ છે.

અહીં મહત્વની વાત એ છે કે ક્ષતિગ્રસ્ત તિરંગાને સામાન્ય કચરાની જેમ કચરાપેટીમાં નાખવો કે રસ્તા પર છોડી દેવો યોગ્ય નથી. તેનો નિકાલ સન્માન જળવાય તેવી રીતે થવો જોઈએ.

તિરંગાનું અપમાન થયું તો સજા પણ થઈ શકે

ભારતના Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 મુજબ જાહેર સ્થળે અથવા જાહેર દૃશ્યમાં રાષ્ટ્રધ્વજને બાળવો, ફાડવો, મેલવો, નુકસાન પહોંચાડવું, પગ નીચે કચડવો અથવા અન્ય રીતે તેનો અનાદર કરવો ગુનો બની શકે છે. આવા ગુનામાં 3 વર્ષ સુધીની જેલ, દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.

એટલે જ તિરંગાને માત્ર રાષ્ટ્રીય પર્વના એક દિવસ પૂરતો પ્રતીક ન માનવો જોઈએ. તેની ગરિમા અને સન્માનની જવાબદારી ઉજવણી બાદ પણ રહે છે.

તિરંગાનો ઉપયોગ કઈ રીતે ન કરવો?

Flag Code અને સંબંધિત કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રધ્વજનો ઉપયોગ શણગાર, ઢાંકવા અથવા વસ્તુ રાખવા માટે કરવો યોગ્ય નથી. રાષ્ટ્રધ્વજને વાહન પર ઢાંકણ તરીકે વાપરવો, જમીન પર પડવા દેવો અથવા નુકસાન થાય તેવી રીતે સંગ્રહ કરવો પણ નિયમોના વિરુદ્ધ છે.

કાયદા હેઠળ રાષ્ટ્રધ્વજને કપડાંના એવા ભાગ તરીકે ઉપયોગ કરવો જે કમરથી નીચે પહેરાય, તેમજ તેને કુશન, રૂમાલ, નેપકિન અથવા અન્ડરગારમેન્ટ્સ/ડ્રેસ મટિરિયલ પર પ્રિન્ટ કે એમ્બ્રોઇડ કરવો પણ પ્રતિબંધિત છે.

એક તિરંગો ખરીદો, પણ તેની જવાબદારી પણ નિભાવો

ગૃહ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ રાષ્ટ્રધ્વજનું પ્રદર્શન Flag Code of India, 2002 અને Prevention of Insults to National Honour Act, 1971 હેઠળ નિયંત્રિત થાય છે. તેથી રાષ્ટ્રીય પર્વે તિરંગો ખરીદવો અને ફરકાવવો જેટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે કે તેને સન્માનપૂર્વક સાચવવો અને જરૂર પડે ત્યારે યોગ્ય રીતે નષ્ટ કરવો.

તિરંગો કચરો નથી—તે દેશનું ગૌરવ છે. ઉજવણી પૂરી થાય પછી પણ તેનું સન્માન જાળવવું દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે.