નેપાળ બાદ ભારત માટે પણ ચિંતાની ઘંટડી
નેપાળના રાસુવા જિલ્લામાં 26 ઓગસ્ટે આવેલા વિનાશક ફ્લેશ ફ્લડ બાદ સમગ્ર હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયર સરોવરોના જોખમ અંગે ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ICIMOD મુજબ હિંદુ કુશ હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે અને ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ એટલે કે GLOF જેવી આપત્તિઓનું જોખમ ગંભીર છે.
હિમાલયના 2,431 મોટા સરોવરોનો અભ્યાસ
ISROના સેટેલાઇટ અભ્યાસમાં 2016-17 દરમિયાન 10 હેક્ટરથી મોટા 2,431 ગ્લેશિયર સરોવરોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. 1984થી 2023 વચ્ચેના સેટેલાઇટ ડેટાની સરખામણીમાં તેમાંથી 676 સરોવરોમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળ્યું હતું.
ભારતમાં 130 સરોવરોમાં નોંધપાત્ર વધારો
આ 676 વિસ્તરેલા સરોવરોમાંથી 130 ભારતના હિમાલય વિસ્તારમાં આવેલા છે. તેમાં 65 સરોવરો સિંધુ નદી બેસિન, 7 ગંગા બેસિન અને 58 બ્રહ્મપુત્ર બેસિનમાં છે. મહત્વની વાત એ છે કે આ આંકડો વિસ્તરણ દર્શાવે છે, 130 સરોવરોને “અત્યંત જોખમી” જાહેર કરતો નથી.
કેટલાક સરોવરોનું કદ બમણાથી પણ વધુ
ISROના અભ્યાસ મુજબ 676 વિસ્તરેલા સરોવરોમાંથી 601 સરોવરોનું કદ બમણાથી વધુ થયું હતું. અભ્યાસમાં 314 સરોવરો 4,000થી 5,000 મીટરની ઊંચાઈ વચ્ચે અને 296 સરોવરો 5,000 મીટરથી વધુ ઊંચાઈએ હોવાનું નોંધાયું હતું.
સરોવર ફાટે તો શું થાય?
ગ્લેશિયર સરોવરોની કુદરતી ડેમ જેવી રચના તૂટે, ઓવરટોપિંગ થાય અથવા બરફ-પથ્થરના ધસારા જેવી ઘટના બને તો અચાનક મોટી માત્રામાં પાણી નીચેના વિસ્તારો તરફ ધસી શકે છે. આવી ઘટનાને Glacial Lake Outburst Flood એટલે કે GLOF કહેવામાં આવે છે. ICIMOD મુજબ આવી ઘટનાઓ માનવ વસાહતો, રસ્તા, પુલો અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
નેપાળની ઘટનાએ ફરી ચેતવણી આપી
26 ઓગસ્ટે નેપાળના રાસુવા જિલ્લામાં આવેલા ફ્લેશ ફ્લડમાં પાણી સાથે કાદવ અને વિશાળ પથ્થરોનો પ્રવાહ પણ જોવા મળ્યો હતો. ICIMODએ ઘટનાને ગંભીર ગણાવીને downstream વિસ્તારોમાં પણ સંભવિત અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
ભારત માટે શું શીખ?
હિમાલયમાં ગ્લેશિયર ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે ત્યારે સતત સેટેલાઇટ અને ગ્રાઉન્ડ મોનિટરિંગ, વહેલી ચેતવણી પ્રણાલી અને સંવેદનશીલ વિસ્તારો માટે આગોતરી આપત્તિ તૈયારી મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. ICIMOD પણ હિમાલય વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર, બરફ અને પર્માફ્રોસ્ટના સતત મોનિટરિંગ પર ભાર મૂકે છે.