રોટલીથી બ્રેડ સુધી અસરની ચિંતા
ભારતીય ભોજનમાં ઘઉંનું મહત્વ કેટલું છે તે કહેવાની જરૂર નથી. સવારના નાસ્તાથી લઈને બપોર અને રાત્રીના ભોજન સુધી ઘઉં અનેક સ્વરૂપે આપણી થાળીનો ભાગ છે. પરંતુ હવે વધતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને હવામાન પરિવર્તનને કારણે ઘઉંના દાણામાં રહેલા પ્રોટીનના બંધારણમાં ફેરફાર થતો હોવાનો સંશોધનમાં ખુલાસો થયો છે. આ ફેરફાર ઘઉંની ગુણવત્તા અને તેમાંથી બનતી બ્રેડ સહિતની બેકરી પ્રોડક્ટ્સ પર અસર કરી શકે છે.
દસ જાતોના ઘઉં પર સંશોધન
જર્મનીની ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ મ્યુનિક સાથે સંકળાયેલી લાઇબનિઝ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના સંશોધકોએ શિયાળુ ઘઉંની દસ અલગ અલગ જાતોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. કેટલાક છોડને સામાન્ય કરતાં વધુ એટલે કે 546 પીપીએમ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ધરાવતા વાતાવરણમાં ઉછેરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ઘઉંના દાણામાં રહેલા વિવિધ પ્રોટીનનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું. પરિણામોમાં જાણવા મળ્યું કે વધેલા CO₂ની અસર તમામ જાતો પર સરખી નહોતી, પરંતુ પ્રોટીનના બંધારણમાં નોંધપાત્ર ફેરફારો જોવા મળ્યા.
ગ્લુટેન ઘટતાં બેકિંગ ગુણવત્તા પર અસર
સંશોધનમાં વધેલા કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વાતાવરણમાં ઘઉંના દાણામાં ગ્લુટેન પ્રોટીનનું પ્રમાણ ઘટતું જોવા મળ્યું. ગ્લુટેન લોટને બાંધણી, લચીલાપણું અને ખેંચાણ આપે છે. બ્રેડ અને અન્ય બેકરી પ્રોડક્ટ્સની રચના તથા ગુણવત્તા જાળવવામાં તેની મહત્વની ભૂમિકા છે. સંશોધન મુજબ ગ્લુટેનનું પ્રમાણ ઘટવા સાથે બેકિંગ ગુણવત્તામાં પણ ઘટાડો નોંધાયો હતો.
સ્વાસ્થ્ય અંગે શું કહે છે સંશોધન?
અભ્યાસમાં ઘઉંના કેટલાક એવા પ્રોટીન અને પેપ્ટાઇડ્સમાં પણ ફેરફાર નોંધાયો છે, જે સિલિયાક રોગ સાથે સંબંધિત છે. સાથે જ છોડને જીવાતોથી બચાવવામાં ભૂમિકા ભજવતા એમાયલેઝ અને ટ્રિપ્સિન ઇનહિબિટર્સનું પ્રમાણ વધ્યું હતું. જોકે સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ ફેરફારોની માનવ સ્વાસ્થ્ય અને રોગપ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા પર ચોક્કસ કેવી અસર થશે તે જાણવા વધુ અભ્યાસ જરૂરી છે. આ સંશોધનના આધારે ઘઉં ખાવાથી સિલિયાક રોગ થાય છે અથવા તેનું જોખમ વધી ગયું છે એવું કહેવું યોગ્ય નથી.
હવે માત્ર ઉપજ નહીં, પોષણ પણ મહત્વનું
આ અભ્યાસ કૃષિ ક્ષેત્ર સામે એક નવો પડકાર ઊભો કરે છે. અત્યાર સુધી વધુ ઉત્પાદન આપતી જાતો વિકસાવવા પર ભાર રહ્યો છે, પરંતુ બદલાતા વાતાવરણમાં પાકનું પોષણ મૂલ્ય અને ગુણવત્તા જાળવવી પણ એટલી જ જરૂરી બની રહી છે. સંશોધકોના મતે ભવિષ્યમાં એવી ઘઉંની જાતો વિકસાવવી પડશે, જે વધતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વચ્ચે પણ પ્રોટીનની ગુણવત્તા જાળવી શકે. કારણ કે ખાદ્ય સુરક્ષાનો અર્થ માત્ર અનાજનું ઉત્પાદન વધારવું નહીં, પરંતુ લોકો સુધી પોષક ગુણવત્તાવાળું અનાજ પહોંચાડવું પણ છે.