15 ઓગસ્ટ અને 26 જાન્યુઆરીએ તિરંગાની રીત અલગ કેમ?

ભારતના રાષ્ટ્રીય પર્વોમાં 15 ઓગસ્ટ અને 26 જાન્યુઆરીનું વિશેષ મહત્વ છે. બંને દિવસે તિરંગાને સલામી આપવામાં આવે છે, પરંતુ બંને સમારોહની પરંપરા અને પ્રક્રિયામાં મહત્વનો તફાવત છે. સામાન્ય રીતે 15 ઓગસ્ટે રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવામાં (hoist) આવે છે, જ્યારે 26 જાન્યુઆરીએ ધ્વજ લહેરાવવામાં/અનફર્લ (unfurl) આવે છે.

15 ઓગસ્ટે ધ્વજ ‘ફરકાવાય’ છે

સ્વતંત્રતા દિવસ એટલે કે 15 ઓગસ્ટે વડાપ્રધાન લાલ કિલ્લાના પ્રાચીર પરથી રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવે છે અને ત્યારબાદ દેશને સંબોધન કરે છે. અહીં ધ્વજને નીચેથી ધ્વજદંડની ટોચ સુધી લઈ જઈને ફરકાવવાની પરંપરા છે.

આ પરંપરાનું ઐતિહાસિક કારણ પણ છે. 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત બ્રિટિશ શાસનમાંથી સ્વતંત્ર થયું અને દેશે પોતાનું રાષ્ટ્રધ્વજ સ્વીકાર્યું. ત્યારથી લાલ કિલ્લા પર સ્વતંત્રતા દિવસનો મુખ્ય ધ્વજવંદન સમારોહ યોજાય છે.

26 જાન્યુઆરીએ ધ્વજ ‘લહેરાવાય’ છે

પ્રજાસત્તાક દિવસ એટલે કે 26 જાન્યુઆરીએ રાષ્ટ્રપતિ રાષ્ટ્રધ્વજને અનફર્લ કરે છે, એટલે કે પહેલેથી જ ધ્વજદંડની ટોચ પર બાંધેલા તિરંગાને ખોલીને લહેરાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પ્રજાસત્તાક દિવસની ભવ્ય પરેડ યોજાય છે.

આ સમારોહ હાલમાં કર્તવ્ય પથ, નવી દિલ્હી ખાતે યોજાય છે. એટલે 15 ઓગસ્ટના લાલ કિલ્લાના સમારોહ અને 26 જાન્યુઆરીના કર્તવ્ય પથના સમારોહ વચ્ચે પણ મોટો તફાવત છે.

‘ફરકાવવો’ અને ‘લહેરાવવો’નો સરળ અર્થ

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, ધ્વજદંડની નીચેની સ્થિતિમાંથી ધ્વજને ઉપર લઈ જઈને ટોચે પહોંચાડવો એટલે Hoist—ધ્વજ ફરકાવવો.

જ્યારે ધ્વજ પહેલેથી જ ધ્વજદંડની ટોચ પર બાંધેલો હોય અને તેને ત્યાંથી ખોલીને લહેરાવવામાં આવે, તેને Unfurl કહેવામાં આવે છે.

એટલે જ 15 ઓગસ્ટ અને 26 જાન્યુઆરીના સમારોહમાં ધ્વજ સાથેની પ્રક્રિયા અલગ જોવા મળે છે.

રાષ્ટ્રધ્વજના નિયમોમાં મોટો બદલાવ

ઘણા લોકો આજે પણ માને છે કે રાષ્ટ્રધ્વજ માત્ર સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધી જ પ્રદર્શિત કરી શકાય છે. પરંતુ આ માહિતી હવે જૂની છે.

ગૃહ મંત્રાલયના હાલના Flag Code મુજબ, જાહેર વ્યક્તિ, ખાનગી સંસ્થા અથવા શૈક્ષણિક સંસ્થા રાષ્ટ્રધ્વજને તમામ દિવસો અને પ્રસંગોએ સન્માન અને ગૌરવ જાળવીને પ્રદર્શિત કરી શકે છે. 20 જુલાઈ 2022ના સુધારા બાદ ઘરની બહાર અથવા ઘરના પરિસરમાં પ્રદર્શિત રાષ્ટ્રધ્વજને દિવસ અને રાત બંને સમયે ફરકાવી શકાય છે.

તિરંગાનું સન્માન સૌથી મહત્વનું

રાષ્ટ્રધ્વજ પ્રદર્શિત કરતી વખતે તેની ગરિમા અને સન્માન જાળવવું ફરજિયાત છે. ધ્વજ ફાટેલો કે અસ્તવ્યસ્ત સ્થિતિમાં ન હોવો જોઈએ અને તેને સન્માનપૂર્ણ સ્થાન આપવું જોઈએ. ગૃહ મંત્રાલયના Flag Codeમાં રાષ્ટ્રધ્વજના પ્રદર્શન અને ઉપયોગ માટે વિગતવાર જોગવાઈઓ આપવામાં આવી છે.

અર્થાત્, 15 ઓગસ્ટ અને 26 જાન્યુઆરી બંને દિવસે તિરંગાને સલામી આપવાની ભાવના એક જ છે, પરંતુ ધ્વજ સાથેની ઔપચારિક પ્રક્રિયા અલગ છે.

15 ઓગસ્ટ VS 26 જાન્યુઆરી — એક નજરમાં

મુદ્દો15 ઓગસ્ટ26 જાન્યુઆરીપર્વસ્વતંત્રતા દિવસપ્રજાસત્તાક દિવસમુખ્ય વ્યક્તિવડાપ્રધાનરાષ્ટ્રપતિમુખ્ય સ્થળલાલ કિલ્લોકર્તવ્ય પથપ્રક્રિયાધ્વજ ફરકાવવો / Hoistધ્વજ અનફર્લ / Unfurlમુખ્ય કાર્યક્રમPMનું રાષ્ટ્રને સંબોધનપ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડ