નર્મદા કિનારે શરૂ થયેલી ભક્તિની પરંપરા
ગુજરાતમાં ભગવાન જગન્નાથજીની સૌથી જૂની રથયાત્રા ભરૂચના ફૂરજા બંદરેથી શરૂ થઈ હોવાનું સ્થાનિક ઐતિહાસિક પરંપરા અને ભોઈ સમાજનો દાવો છે. અંદાજે 250 વર્ષથી વધુ સમયથી અષાઢી બીજના દિવસે ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાજીની ભવ્ય રથયાત્રા ભરૂચમાં નીકળે છે. આ પરંપરાને ભોઈ સમાજે પેઢી દર પેઢી જાળવી રાખી છે.
ફૂરજા બંદરથી શરૂ થયો જગન્નાથ ભક્તિનો પ્રવાહ
એક સમયે ભરૂચનું ફૂરજા બંદર દેશ-વિદેશના વેપાર માટે મહત્વનું કેન્દ્ર હતું. અહીં કાર્યરત ભોઈ અને ખલાસી સમાજના લોકો ઓડિશાથી આવતા વેપારીઓ અને ભક્તોના સંપર્કમાં આવ્યા બાદ ભગવાન જગન્નાથ પ્રત્યે આકર્ષાયા હતા. ત્યારબાદ ફૂરજા વિસ્તારમાં ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું અને ત્યાંથી રથયાત્રાની શરૂઆત થઈ હોવાનું સ્થાનિક પરંપરામાં માનવામાં આવે છે.
ત્રણ અલગ રથમાં નીકળે ભગવાનની સવારી
ભરૂચની રથયાત્રાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે ભગવાન જગન્નાથ, ભગવાન બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રાજી ત્રણ અલગ-અલગ રથમાં બિરાજમાન થાય છે. વિશેષ પૂજા-અર્ચના બાદ શહેરભરમાં રથયાત્રા નીકળે છે અને માર્ગમાં આરતી, પુષ્પવર્ષા તથા મહાપ્રસાદના કાર્યક્રમો યોજાય છે. સમગ્ર આયોજન આજે પણ ભોઈ સમાજના આગેવાનો અને સ્વયંસેવકો સંભાળે છે.
અમદાવાદની રથયાત્રા સાથે ઐતિહાસિક જોડાણ
સ્થાનિક ઐતિહાસિક વર્ણનો અનુસાર, અમદાવાદમાં પ્રથમ જગન્નાથ રથયાત્રા શરૂ થાય તે પહેલાં ભરૂચના ખલાસી સમાજે નાળિયેરના લાકડામાંથી બનાવેલા ત્રણ રથ મહંત નરસિંહદાસજીને ભેટ આપ્યા હતા. એવું માનવામાં આવે છે કે આ જ રથમાં ભગવાનને બિરાજમાન કરીને અમદાવાદની પ્રથમ રથયાત્રા યોજાઈ હતી.
ખલાસી સમાજને મળ્યો રથ ખેંચવાનો પ્રથમ અધિકાર
લોકપ્રચલિત પરંપરા મુજબ વર્ષ 1878માં ભરૂચની એક ખલાસી માતાની વિનંતી બાદ અમદાવાદના મહંતે ભગવાનના રથ ખેંચવાનો પ્રથમ અધિકાર ખલાસી સમાજને આપ્યો હતો. ત્યારથી આજે સુધી અમદાવાદની જગન્નાથ રથયાત્રામાં આ પરંપરા ગૌરવપૂર્વક જાળવવામાં આવે છે.
નોંધ: ભરૂચની રથયાત્રાને લઈને ઉપરોક્ત ઐતિહાસિક વિગતો સ્થાનિક પરંપરા, લોકવાયકા અને સમાજના દાવાઓ પર આધારિત છે. વિવિધ ઐતિહાસિક સ્ત્રોતોમાં અલગ-અલગ વર્ણનો જોવા મળે છે.