₹171.15 કરોડની આવક સામે ₹197.39 કરોડનો ખર્ચ, પહેલા જ બજેટમાં ₹26.24 કરોડની મહેસૂલી ખાધ
નવી દિલ્હી: 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત આઝાદ થયું ત્યારે દેશ સામે માત્ર રાજકીય સ્વતંત્રતાનો પડકાર નહોતો. ગરીબી, ખાદ્યાન્નની અછત, નબળું ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વિભાજન બાદ લાખો લોકોના પુનર્વસન જેવી અનેક આર્થિક મુશ્કેલીઓ નવી સરકાર સામે ઊભી હતી. આ જ મુશ્કેલ સમયગાળામાં આઝાદ ભારતે પોતાની આર્થિક સફરની શરૂઆત કરી.
26 નવેમ્બર 1947એ રજૂ થયું પહેલું બજેટ
આઝાદ ભારતનું પ્રથમ બજેટ 26 નવેમ્બર 1947ના રોજ પ્રથમ નાણાપ્રધાન આર.કે. શણમુખમ ચેટ્ટીએ રજૂ કર્યું હતું. આ બજેટ સંપૂર્ણ નાણાકીય વર્ષ માટે નહોતું, પરંતુ આશરે સાડા સાત મહિનાના સમયગાળા માટે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. વિભાજન બાદની અસાધારણ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
આવક કરતાં ખર્ચ વધુ હતો
પહેલા બજેટમાં સરકારની અંદાજિત મહેસૂલી આવક ₹171.15 કરોડ હતી, જ્યારે કુલ અંદાજિત ખર્ચ ₹197.39 કરોડ રાખવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે સરકારના ખર્ચ સામે આવક ઓછી હોવાથી ₹26.24 કરોડની મહેસૂલી ખાધનો અંદાજ મુકાયો હતો.
સંરક્ષણ પાછળ મોટો ખર્ચ
1947માં વિભાજન અને સરહદી તણાવ વચ્ચે દેશની સુરક્ષા સૌથી મોટો પડકાર હતો. તેથી પ્રથમ બજેટમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રને નોંધપાત્ર રકમ ફાળવવામાં આવી હતી. આપેલી માહિતી મુજબ ₹92.74 કરોડ સંરક્ષણ માટે રાખવામાં આવ્યા હતા, જે કુલ ખર્ચનો લગભગ અડધો હિસ્સો હતો.
ખાદ્યાન્નની અછત પણ મોટો પડકાર
આઝાદીના સમયે ભારતની મોટી વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર હતી. જોકે ખેતીમાં પૂરતી સિંચાઈ, આધુનિક ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદન ક્ષમતાનો અભાવ હતો. પરિણામે દેશે પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે વિદેશમાંથી અનાજની આયાત પણ કરવી પડતી હતી.
1860થી શરૂ થઈ હતી બજેટની પરંપરા
ભારતમાં બજેટ રજૂ કરવાની પરંપરા આઝાદી પહેલાંની છે. 7 એપ્રિલ 1860ના રોજ બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન જેમ્સ વિલ્સને ભારતનું પ્રથમ બજેટ રજૂ કર્યું હતું. જોકે તે સમયનું નાણાકીય આયોજન બ્રિટિશ શાસનની જરૂરિયાતોને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવતું હતું.
₹171 કરોડથી શરૂ થયેલી સફર
1947માં અત્યંત મર્યાદિત આવક અને અનેક પડકારો વચ્ચે શરૂ થયેલી ભારતની બજેટ સફર આજે વિશાળ આર્થિક વ્યવસ્થામાં પરિવર્તિત થઈ છે. આઝાદ ભારતના પ્રથમ બજેટના આંકડા દેશે આર્થિક ક્ષેત્રે કરેલી લાંબી સફરની એક મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક ઝલક આપે છે.