ભાદરવી પૂનમે અંબાજીમાં કેમ ઉમટે છે લાખો ભક્તો?
અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે બિરાજમાન મા અંબાજીનું ધામ ભક્તો માટે આસ્થાનું વિશેષ કેન્દ્ર છે. ખાસ કરીને ભાદરવી પૂનમના દિવસોમાં ગુજરાત સહિત રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને દેશના અન્ય વિસ્તારોમાંથી મોટી સંખ્યામાં માઈભક્તો પગપાળા અંબાજી પહોંચે છે. વાહનવ્યવહારની અનેક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોવા છતાં આજે પણ પદયાત્રાની પરંપરા એટલી જ જીવંત છે. પરંતુ ભાદરવી પૂનમનું અંબાજી સાથે આટલું વિશેષ જોડાણ કેમ છે? તેની પાછળ ધાર્મિક માન્યતાઓ ઉપરાંત સ્થાનિક લોકવાયકા અને પરંપરાનો લાંબો ઇતિહાસ જોડાયેલો છે.
ભાદરવી પૂનમ અને માતાને આમંત્રણની માન્યતા
ભાદરવી પૂનમ પછી શ્રાદ્ધ પક્ષ શરૂ થતો હોવાની ધાર્મિક માન્યતાને કારણે આ દિવસને અંબાજીની ભક્તિ સાથે ખાસ રીતે જોડવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા મુજબ શ્રાદ્ધ પક્ષ દરમિયાન શુભ આમંત્રણની પરંપરા ટાળવામાં આવે છે. તેથી ભક્તો ભાદરવી પૂનમે મા અંબાને પોતાના ઘરે, શેરીમાં અને શહેરમાં નવરાત્રિ દરમિયાન પધારવા માટે આમંત્રણ આપે છે, એવી ભાવના સાથે અંબાજી પહોંચે છે. આ જ શ્રદ્ધા સાથે અનેક સંઘો વર્ષોથી પગપાળા યાત્રા કરે છે અને પૂનમના દિવસે અંબાજીમાં વિશાળ ધાર્મિક માહોલ સર્જાય છે.
1841ની લોકવાયકા અને પદયાત્રાની પરંપરા
અંબાજીની પદયાત્રા સાથે પાટણના શિહોરીના રાજકુંવર ભીમસિંહ સાથે જોડાયેલી એક લોકવાયકા પણ પ્રચલિત છે. લોકકથા અનુસાર લાંબા સમય સુધી સંતાનસુખ ન મળતાં રાજપરિવારે મા અંબાની આરાધના કરી હતી. ત્યારબાદ સંતાનપ્રાપ્તિ થયા પછી અંબાજીમાં યજ્ઞ અને બ્રાહ્મણ ભોજન માટે સંઘને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. લોકવાયકા પ્રમાણે 1841ની ભાદરવા સુદ દશમે 51 બ્રાહ્મણોનો સંઘ અંબાજી તરફ નીકળ્યો હતો. આ પ્રસંગને ભાદરવી પૂનમની સંઘયાત્રાની પરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. જોકે પદયાત્રાની સૌથી પહેલી શરૂઆત અંગે ચોક્કસ અને સર્વસ્વીકાર્ય ઐતિહાસિક નોંધ ઉપલબ્ધ નથી.
કોજાગરી પૂનમ અને જાગરણની પરંપરા
ભાદરવા સુદ પૂનમને ઘણી જગ્યાએ કોજાગરી પૂનમ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. ‘કોજાગરી’નો ભાવ ‘કોણ જાગે છે?’ એવો થાય છે. લોકમાન્યતા મુજબ આ રાત્રે માતાજી ભક્તોની ભક્તિ અને જાગરણ નિહાળવા આવે છે. તેથી અનેક ભક્તો રાત્રે જાગરણ કરી ભજન-કીર્તન, દીપ પ્રાગટ્ય અને માતાજીના સ્મરણ દ્વારા આરાધના કરે છે. આ પરંપરામાં માત્ર રાતભર જાગવાની વાત નહીં, પરંતુ શ્રદ્ધા અને સારા વિચારો સાથે આંતરિક જાગૃતિનો આધ્યાત્મિક ભાવ પણ જોડાયેલો છે.
મા અંબા અને શક્તિપીઠ સાથે જોડાયેલી માન્યતાઓ
અંબાજી સાથે શક્તિપીઠની ધાર્મિક માન્યતા પણ જોડાયેલી છે. પ્રચલિત માન્યતા અનુસાર માતા સતીનું હૃદય અરવલ્લીની પર્વતમાળામાં આવેલા અંબાજી વિસ્તારમાં પડ્યું હતું. વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથો અને પરંપરાઓમાં શક્તિપીઠોના વર્ણનમાં અંબાજીનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. સાથે જ મા અંબાને મહિષાસુર મર્દિની સ્વરૂપે પણ પૂજવામાં આવે છે. આધ્યાત્મિક અર્થઘટનમાં મહિષાસુરના વધને માત્ર બાહ્ય રાક્ષસના સંહાર તરીકે નહીં, પરંતુ મનુષ્યના અંદરના કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, લોભ અને મત્સર જેવા છ રિપુ પર વિજયના પ્રતીક તરીકે પણ સમજાવવામાં આવે છે.
સાધનો હોવા છતાં ભક્તો પગપાળા કેમ જાય છે?
આજના સમયમાં બસ, ટ્રેન અને ખાનગી વાહનો જેવી અનેક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. તેમ છતાં અંબાજી તરફની પદયાત્રા લાખો ભક્તો માટે માત્ર મુસાફરી નથી. પગપાળા ચાલવાનું દરેક પગલું માતાને સમર્પિત કરવાની ભાવના, થાકને શ્રદ્ધામાં પરિવર્તિત કરવાની લાગણી અને દર્શન સુધી સંકલ્પ જાળવી રાખવાની પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. સ્થાનિક પરંપરા અનુસાર અગાઉ વાહનવ્યવહાર મર્યાદિત હોવાથી ગામડાઓમાંથી ભક્તો લાંબા અંતર સુધી પગપાળા આવતા હતા. સમય જતાં આ યાત્રા ધાર્મિક પરંપરાનું સ્વરૂપ ધારણ કરતી ગઈ.
ધ્વજ પણ યાત્રાનો મહત્વનો ભાગ
પદયાત્રા દરમિયાન અનેક ભક્તો હાથમાં મા અંબાનો ધ્વજ રાખે છે. ભક્તિ પરંપરામાં આ ધ્વજને માતાની હાજરી અને શ્રદ્ધાના પ્રતિક તરીકે જોવામાં આવે છે. અંબાજી પહોંચ્યા બાદ ધ્વજ માતાને અર્પણ કરીને યાત્રા પૂર્ણ કરવાની પરંપરા ઘણા પરિવારોમાં પેઢી દર પેઢી ચાલી રહી છે. ભાદરવી પૂનમના દિવસે અંબાજીના માર્ગો પર ઉમટતું ભક્તોનું ઘોડાપૂર, મંદિરના ઘંટનાદ અને જય અંબેના જયઘોષ સાથે આ સમગ્ર યાત્રા આસ્થા, સંકલ્પ અને સમર્પણનું વિશાળ ધાર્મિક પર્વ બની જાય છે.