હિમાલયની ગોદમાં મોતનો સન્નાટો… જિંદગી શોધતી આંખો આજે પણ રેસ્ક્યુ સિસ્ટમને સવાલ કરે છે

હિમાલય માત્ર પહાડ નથી, પ્રકૃતિની સામે માણસની મર્યાદાનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે

હિમાલય... ચાર અક્ષરનું નામ, પરંતુ તેની અંદર આસ્થા, જીવન, રહસ્ય અને પ્રકૃતિની અસીમ શક્તિની અગણિત કહાનીઓ સમાયેલી છે. પરંતુ 26 ઓગસ્ટે નેપાળના ભોટેકોશી-ત્રિશૂલી નદી વિસ્તારમાં સર્જાયેલી વિનાશકારી આપદા બાદ આ જ હિમાલય આજે મોત અને વિનાશની ભયાનક તસવીર બની ગયો છે. ગ્લેશિયર અને પહાડી વિસ્તારમાં સર્જાયેલા કાટમાળના પ્રવાહે વસાહતો, રસ્તાઓ, પુલો અને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. 1 સપ્ટેમ્બર સુધી નેપાળમાં મૃત્યુઆંક 1,000ને પાર પહોંચી ગયો છે અને લગભગ 4,000 લોકો હજુ લાપતા હોવાનું અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે.

કાટમાળમાં દટાયેલી જિંદગી, ઓળખ વગરની લાશો અને સામૂહિક દફનવિધિ

આ આપદાની સૌથી કરુણ તસવીર માત્ર વધતો મૃત્યુઆંક નથી, પરંતુ મૃતદેહોની ઓળખનો પડકાર છે. અનેક મૃતદેહો એવી સ્થિતિમાં મળી રહ્યા છે કે તેમની ઓળખ તાત્કાલિક શક્ય નથી. તેથી DNA સેમ્પલ અને અન્ય ઓળખના રેકોર્ડ સાચવીને મૃતદેહોને દફનાવવામાં આવી રહ્યા છે, જેથી ભવિષ્યમાં પરિવારજનો સાથે મેચિંગ કરી શકાય. નેપાળ સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે અજાણ્યા મૃતદેહોના DNA સેમ્પલ લેવામાં આવી રહ્યા છે અને જરૂર પડે ત્યારે ઓળખ માટે તેમને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી રહી છે.

પૂર આવ્યું, પહાડ તૂટ્યા... પરંતુ સૌથી મોટો સવાલ રેસ્ક્યુ સિસ્ટમ સામે

આ આપદાએ નેપાળની ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ક્ષમતાની મર્યાદાઓ પણ સામે લાવી છે. ખાસ કરીને હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટની સુરંગોમાં ફસાયેલા કર્મચારીઓને બહાર કાઢવાનું કામ અત્યંત મુશ્કેલ બન્યું છે. અંદાજે 900 હાઇડ્રોપાવર કર્મચારીઓ લાપતા છે અને તેમાંથી લગભગ 500 લોકો સુરંગોમાં ફસાયેલા હોવાની આશંકા છે. કાટમાળ, પથ્થરો, કાદવ અને તૂટેલા રસ્તાઓને કારણે રેસ્ક્યુ ટીમો માટે ઘટનાસ્થળ સુધી પહોંચવું જ એક મોટો પડકાર બની ગયું છે.

AI અને ડ્રોનના યુગમાં રેસ્ક્યુની જમીની હકીકત શું કહે છે?

આપણે એક એવા યુગમાં જીવીએ છીએ જ્યાં AI, સેટેલાઈટ ઈમેજરી, ડ્રોન મેપિંગ અને રિયલ-ટાઈમ ડેટાની વાત થાય છે. પરંતુ નેપાળના ગ્રાઉન્ડ ઝીરો પર રેસ્ક્યુ ટીમોને હજુ પણ કાટમાળ વચ્ચે માર્ગ બનાવવો પડે છે, સુરંગોના પ્રવેશદ્વાર શોધવા પડે છે અને મર્યાદિત સાધનો સાથે જિંદગી સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવો પડે છે. APના અહેવાલ મુજબ રેસ્ક્યુમાં સૌથી મોટી મુશ્કેલીઓમાં જરૂરી સાધનોની અછત, સુરંગોના પ્રવેશબિંદુ શોધવામાં વિલંબ અને વિશેષ તાલીમપ્રાપ્ત કર્મચારીઓની મર્યાદા સામેલ છે.

વિદેશી મદદનો મુદ્દો પણ બન્યો ચર્ચાનો કેન્દ્ર

આપદા બાદ શરૂઆતમાં નેપાળે વિદેશી સર્ચ-એન્ડ-રેસ્ક્યુ ટીમોની ઓફર સ્વીકારી નહોતી. ભારત સહિત અનેક દેશોએ વિશેષ રેસ્ક્યુ ટીમ મોકલવાની ઓફર કરી હતી. ત્યારબાદ નેપાળે પોતાની સ્થિતિમાં ફેરફાર કરીને ભારત, ચીન અને દક્ષિણ કોરિયાના ટનલ રેસ્ક્યુ નિષ્ણાતોની મદદ લેવાનું શરૂ કર્યું. નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સહાય સંપૂર્ણપણે નકારી કાઢવામાં આવી નથી અને જરૂરી વિશેષ મદદ લેવામાં આવી રહી છે.

કુદરતી આપદા કે સિસ્ટમની નબળાઈ? સવાલ હવે આ છે

આ આપદા માત્ર કુદરતની તાકાતની કહાની નથી. તે એક મોટો સવાલ પણ છે—શું હિમાલય જેવા અત્યંત સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં અર્લી વોર્નિંગ, રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગ, ટનલ રેસ્ક્યુ અને ઇમરજન્સી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પૂરતું છે? હિમાલયમાં ગ્લેશિયર અને ભૂસ્ખલનથી જોડાયેલા જોખમો વધી રહ્યા છે અને નિષ્ણાતો આગામી વર્ષોમાં આવા જોખમો સામે વધુ સજ્જ થવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.

હિમાલય મૌન છે, પરંતુ સવાલો હજુ જીવંત છે

આજે કાટમાળના દરેક ઢગલા નીચે કોઈ પરિવારની આશા દટાયેલી છે. કોઈ પોતાના દીકરાને શોધી રહ્યું છે, કોઈ માતા-પિતાની રાહ જોઈ રહ્યું છે અને કોઈ પોતાના ગુમ થયેલા સ્વજનની તસવીર લઈને હોસ્પિટલથી હોસ્પિટલ ભટકી રહ્યું છે. રેસ્ક્યુ ટીમો જિંદગી શોધી રહી છે, પરંતુ આ આપદા સાથે એક મોટો સવાલ પણ બહાર આવ્યો છે—કુદરત સામે માણસ લાચાર હોય તે સ્વાભાવિક છે, પરંતુ શું આપદા સામેની આપણી તૈયારી પણ લાચાર હોવી જોઈએ? નેપાળ માટે હવે માત્ર બચાવ નહીં, પરંતુ આગામી આપદા પહેલાંની તૈયારી સૌથી મોટો પડકાર બની રહેશે.

નોંધ: તમારા મૂળ ડ્રાફ્ટમાં આપેલા “ત્રિશૂલી બજારમાં 2,500-3,000 મોત”, “50-70 ભારતીયોના મોત”, “1,500 બાળકોને પ્રિન્સિપાલે બચાવ્યા” જેવા ચોક્કસ આંકડા/દાવાઓને વિશ્વસનીય તાજા સ્રોતોથી હું ચકાસી શક્યો નથી, તેથી publish-ready copyમાં તેમને તથ્ય તરીકે રાખ્યા નથી. નેપાળ સરકારે પણ મીડિયાને અપ્રમાણિત આંકડા ટાળવા અપીલ કરી છે.