દેશમાં રાવણ દહન, બિસરખમાં પૂજા
દશેરા એટલે સામાન્ય રીતે અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પર્વ અને રાવણના પૂતળાના દહનની પરંપરા. પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશના ગ્રેટર નોઈડા નજીક આવેલું બિસરખ ગામ આ પરંપરાથી તદ્દન અલગ છે. અહીં સ્થાનિક લોકો રાવણને ખલનાયક તરીકે નહીં પરંતુ પોતાના પૂર્વજ, મહાન શિવભક્ત અને વિદ્વાન તરીકે માને છે. દશેરાના દિવસે અહીં રાવણનું પૂતળું સળગાવવાને બદલે તેની મૃત્યુની યાદમાં ધાર્મિક વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
રાવણ સાથે ગામનો શું સંબંધ?
સ્થાનિક માન્યતા મુજબ બિસરખનું નામ ઋષિ વિશ્રવા, એટલે કે રાવણના પિતા, સાથે જોડાયેલું છે. ગામને રાવણની જન્મભૂમિ માનવામાં આવે છે અને એવી પણ લોકવાયકા છે કે અહીં વિશ્રવા ઋષિ તથા તેમના પરિવારનું જોડાણ હતું. મંદિરના પૂજારીઓ અને સ્થાનિકોના જણાવ્યા પ્રમાણે રાવણ, કુંભકર્ણ, વિભીષણ અને શૂર્પણખાનો સંબંધ પણ આ સ્થળ સાથે જોડાય છે. જોકે આ બાબતોને પૌરાણિક અને સ્થાનિક માન્યતા તરીકે જ જોવી યોગ્ય છે.
શિવભક્ત રાવણની કથા
બિસરખના પ્રાચીન શિવ મંદિર સાથે પણ રાવણની કથા જોડાયેલી છે. સ્થાનિક માન્યતા મુજબ અહીંનું સ્વયંભૂ શિવલિંગ રાવણ અને તેના પિતા વિશ્રવા દ્વારા પૂજાતું હતું. લોકવાયકા અનુસાર રાવણે ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે કઠોર તપસ્યા કરી હતી અને પોતાના માથા અર્પણ કર્યા હતા. મંદિરના મહંત દ્વારા પણ આવી જ માન્યતા વર્ણવવામાં આવી છે.
શા માટે નથી થતું રાવણ દહન?
બિસરખમાં દશેરા દરમિયાન સામાન્ય રીતે રાવણનું પૂતળું સળગાવવામાં આવતું નથી અને રામલીલા પણ યોજાતી નથી. સ્થાનિકો રાવણને ગામનો પુત્ર માને છે અને તેની મૃત્યુને શોકરૂપે યાદ કરે છે. અગાઉ રાવણ દહન અથવા રામલીલા કરવાનો પ્રયાસ થયો ત્યારે અનિચ્છનીય ઘટનાઓ બની હોવાની સ્થાનિકોમાં માન્યતા છે. આવી લોકવાયકાઓને કારણે રાવણ દહનની પરંપરા અહીંથી દૂર રહી છે.
મંદિર અને રાવણની અનોખી ઓળખ
બિસરખના શિવ મંદિર પરિસરમાં રાવણ સાથે જોડાયેલી અનેક કથાઓ અને મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. મંદિર સાથે એક ભોંયરું અથવા ગુફા જેવી રચના જોડાયેલી હોવાની પણ લોકવાયકા છે, જે રાવણના સમય સાથે સંબંધિત હોવાનું સ્થાનિકો કહે છે. 2024માં મંદિર પરિસરમાં રામ, સીતા, લક્ષ્મણ અને હનુમાનની મૂર્તિઓ પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી. એટલે અહીંની પરંપરા માત્ર રાવણની પૂજા સુધી સીમિત નથી, પરંતુ સ્થાનિક ધાર્મિક માન્યતાઓમાં રામ અને રાવણ બંનેને સ્થાન આપવામાં આવે છે.